1. Home
  2. Psychologie
  3. Waarom maken we dezelfde fout soms opnieuw?
Waarom maken we dezelfde fout soms opnieuw?

Waarom maken we dezelfde fout soms opnieuw?

7 min lezen

“Deze keer begin ik op tijd.” Toch zit je vlak voor de deadline opnieuw gehaast achter je laptop. Dezelfde fouten maken is frustrerend, zeker als je achteraf precies kunt aanwijzen waar het misging. Waarom lukt het op het beslissende moment niet om iets anders te doen?

Het korte antwoord: inzicht verandert gedrag niet vanzelf. Gewoonten, selectieve aandacht en emoties beïnvloeden wat je doet. Soms levert een onhandige keuze bovendien direct iets op, zoals opluchting, terwijl de nadelen pas later volgen. Herhaling bewijst dus niet dat je dom bent of te weinig wilskracht hebt.

De vraag is wat de oude reactie op dat moment zo vanzelfsprekend of aantrekkelijk maakt.

Een gewoonte gaat aan nadenken vooraf

Iemand vraagt of je nog een klus kunt overnemen. “Natuurlijk”, zeg je. Pas daarna open je je agenda en zie je dat het niet past.

Wanneer een reactie vaak volgt op een herkenbare situatie, kan die steeds automatischer verlopen. Het verzoek wordt de aanleiding voor het vertrouwde antwoord. Je hoeft dan niet telkens bewust te besluiten dat je opnieuw te veel werk aanneemt.

Dat maakt gewoonten nuttig bij dagelijkse handelingen, maar lastig wanneer je iets wilt veranderen. De herinnering aan eerdere tijdnood is niet verdwenen. Alleen komt die niet noodzakelijk op tijd in beeld.

Een voornemen als “ik moet beter mijn grenzen bewaken” blijft bovendien vrij algemeen. Op het moment van het verzoek heb je een andere handeling nodig: eerst je agenda bekijken, bijvoorbeeld. Weten waarom iets misgaat en weten wat je vervolgens gaat doen, zijn verschillende stappen.

Nadenken kan je eerdere keuze bevestigen

Soms handel je niet automatisch, maar weeg je informatie zorgvuldig af. Toch kun je daarbij vooral letten op aanwijzingen die je bestaande overtuiging ondersteunen. Psychologen noemen dat bevestigingsvooroordeel, of confirmation bias.

Stel dat je een project steeds op dezelfde manier aanpakt. Een tevreden klant zie je als bewijs dat jouw werkwijze klopt. Terugkerende vertraging verklaar je door pech of lastige omstandigheden. Zo krijgt positieve informatie meer gewicht dan signalen dat je aanpak bijstelling nodig heeft.

Peter Wason onderzocht vanaf de jaren zestig hoe mensen hypothesen toetsen. Zijn experimenten lieten zien dat deelnemers moeite konden hebben om actief naar weerleggende informatie te zoeken. Zulke onderzoekstaken verklaren niet iedere dagelijkse beslissing, maar maken wel een denkpatroon zichtbaar.

Een verwant begrip is belief perseverance: vasthouden aan een overtuiging nadat de oorspronkelijke onderbouwing is ondergraven. Dat betekent niet dat mensen nooit van mening veranderen.

Een bruikbare controlevraag is daarom: welke uitkomst zou mij laten twijfelen aan mijn aanpak?

Uitstellen kan op korte termijn iets opleveren

Een lastige taak uitstellen heeft duidelijke nadelen. Toch kan het direct opluchting geven: voorlopig hoef je de onzekerheid, verveling of mogelijke kritiek niet te verdragen. Die onmiddellijke verlichting kan eraan bijdragen dat je een volgende keer opnieuw uitstelt.

Soms speelt daarnaast self-handicapping mee, een mechanisme dat Steven Berglas en Edward Jones in 1978 beschreven. Daarbij creëert of benadrukt iemand een obstakel dat een eventuele mislukking kan verklaren.

Wie nauwelijks voorbereidingstijd overhoudt, kan achteraf denken: “Het lag aan de tijdsdruk, niet aan mijn capaciteiten.” Zo kan uitstel het zelfbeeld beschermen, terwijl het de kans op een tegenvallend resultaat vergroot.

Maar niet ieder uitstelmoment heeft die functie. Een onduidelijke opdracht, vermoeidheid of een onrealistische planning kan net zo goed meespelen. Het brede woord ‘zelfsabotage’ zegt daarom minder dan een concrete beschrijving van wat er gebeurt. Uit herhaald uitstel kun je niet afleiden dat iemand onbewust wil mislukken.

Onder spanning wordt een voornemen lastiger uitvoerbaar

Na een woordenwisseling weet je precies wat je anders had willen doen: eerst luisteren, daarna antwoorden. Bij het volgende gesprek voel je je opnieuw aangevallen en reageer je toch meteen.

Dat maakt je eerdere voornemen niet onoprecht. Tijdens oplopende spanning kan je aandacht sterker gericht raken op de kritiek of dreiging die je ervaart. Rustig afwegen wat je wilt zeggen, kan dan moeilijker worden.

Ook eerdere ervaringen kunnen bepalen welke reacties vertrouwd zijn. Toch is het niet nodig achter iedere scherpe opmerking een verborgen oorzaak te zoeken. Slaapgebrek, haast en een ingesleten manier van reageren kunnen eveneens bijdragen.

Kijk daarom naar de omstandigheden. Gebeurt het vooral wanneer je moe bent? Bij een bepaalde persoon? Wanneer iemand je onverwacht aanspreekt? Zulke verschillen helpen om gerichter iets te proberen dan het algemene voornemen om voortaan kalm te blijven.

Waarom spijt niet vanzelf tot verandering leidt

Een pijnlijke fout kan lang in je hoofd blijven zitten. Negatieve informatie krijgt in veel situaties relatief veel aandacht. Dat verschijnsel heet negativiteitsbias, al hangt de sterkte ervan af van de situatie.

Spijt kan vervolgens aanleiding geven om je keuze opnieuw te bekijken. Psycholoog Marcel Zeelenberg onderzoekt hoe deze emotie samenhangt met beslissingen. Kenmerkend is de vergelijking met een alternatief: als ik anders had gekozen, was de uitkomst misschien beter geweest.

Die vergelijking kan helpen om van een ervaring te leren. Maar jezelf blijven verwijten dat je iets verkeerd deed, levert nog geen uitvoerbaar alternatief op.

“Waarom ben ik altijd zo?” maakt van één gedragspatroon een oordeel over jezelf. “Wat ga ik zeggen voordat ik een volgend verzoek aanneem?” richt de aandacht op iets wat je kunt oefenen. Spijt hoeft daarvoor niet eerst te verdwijnen.

Wat je bij een volgende keer kunt proberen

Kies één terugkerende situatie. Niet je hele karakter en ook niet alle fouten van de afgelopen maand. Beschrijf wat iemand anders zou kunnen waarnemen: “Ik open mijn mail zodra een taak lastig wordt.”

Kijk vervolgens naar drie momenten:

  • Vlak ervoor: wat gebeurde er, wat dacht je en wat voelde je?
  • Direct erna: gaf je reactie opluchting, gemak of instemming van iemand anders?
  • Later: welk nadeel maakte dat je de keuze als een fout zag?

Zo kun je onderzoeken waarom gedrag terugkomt, zonder meteen een verklaring aan jezelf op te leggen.

Kies daarna een klein alternatief dat past bij het beslismoment. Bijvoorbeeld: “Als iemand mij extra werk vraagt, zeg ik dat ik er na het bekijken van mijn planning op terugkom.” Of: “Wanneer ik wil afhaken, werk ik eerst vijf minuten aan één afgebakend onderdeel.”

Een concreet plan garandeert geen succes. Het maakt wel duidelijk wat je wilt oefenen en waarop je kunt terugkijken. Lukt het niet, onderzoek dan waar het plan vastliep. Misschien was de stap te groot of merkte je de aanleiding pas achteraf op.

Belemmeren terugkerende patronen je dagelijks leven sterk, bespreek ze dan met je huisarts of een psycholoog. Dat geldt ook bij trauma, aanhoudende angst of depressieve klachten. Bij suïcidale gedachten kun je contact opnemen met 113 Zelfmoordpreventie via 113.nl of 0800-0113. Bel bij onmiddellijk gevaar 112.

Veelgestelde vragen

Ben ik dom als ik dezelfde fouten blijf maken?

Nee. Kennis en intelligentie voorkomen niet dat gewoonten, emoties of selectieve aandacht je gedrag beïnvloeden. Kijk liever naar de omstandigheden waarin het misgaat dan naar een oordeel over je capaciteiten.

Waarom weet ik wat verstandig is, maar doe ik iets anders?

De voordelen van verstandig gedrag liggen soms verder weg dan de opluchting van een makkelijke keuze. Daarnaast kan een bekende reactie al beginnen voordat je bewust alternatieven afweegt. Een concreet antwoord of een kleine tussenstap kan dan nuttiger zijn dan extra uitleg.

Is herhaald uitstel altijd zelfsabotage?

Nee. Uitstel kan samenhangen met onzekerheid, maar ook met vermoeidheid, afleiding of een onduidelijke taak. Self-handicapping is één mogelijke verklaring, geen diagnose die je uit het gedrag alleen kunt afleiden.

Hoe voorkom ik dat één fout een vast patroon wordt?

Bekijk wat eraan voorafging en kies een haalbaar alternatief voor diezelfde situatie. Maak de gewenste handeling zo concreet dat je kunt vaststellen of je haar hebt geprobeerd. Verwacht daarbij niet dat één goed voornemen een oude routine meteen vervangt.

Wat als ik ondanks mijn plan opnieuw de fout inga?

Pas het plan aan op wat er gebeurde. Had je een herinnering nodig, meer tijd of een kleinere eerste stap? Schrijf voor één terugkerend moment alvast de zin op die je wilt gebruiken: “Ik kijk eerst of dit past en kom erop terug.”