1. Home
  2. Psychologie
  3. Betekenis carpe diem: leven in het moment klinkt simpel, maar werkt het ook zo?
Betekenis carpe diem: leven in het moment klinkt simpel, maar werkt het ook zo?

Betekenis carpe diem: leven in het moment klinkt simpel, maar werkt het ook zo?

8 min lezen

Een lege lunchbox, terwijl je je amper herinnert hoe die boterham smaakte. Dat is precies waar de betekenis van carpe diem psychologisch interessant wordt. Niet als oproep om alles uit het leven te persen, maar als vraag: hoe vaak ben je met je aandacht echt bij wat je doet?

Wat betekent carpe diem psychologisch gezien?

Kort gezegd: carpe diem betekent in de psychologie niet dat je alleen nog maar moet genieten of nergens meer over mag nadenken. Het gaat eerder om bewust aanwezig zijn bij wat er nu gebeurt, zonder automatisch mee te schieten naar gisteren of straks.

Dat lijkt op wat in de psychologie vaak met mindfulness wordt bedoeld: aandacht voor je ervaring op dit moment, met zo min mogelijk automatische oordelen. Dat is iets anders dan impulsief leven. En het is ook iets anders dan doen alsof verleden en toekomst er niet toe doen.

Wie psychologisch gezond functioneert, schakelt juist tussen die tijdsperspectieven. Soms is het handig om vooruit te denken. Soms moet je terugkijken om ergens van te leren. Maar als je aandacht steeds ongevraagd afdwaalt, mis je een deel van wat er nu gebeurt.

Waarom leven in het moment lastig is

Onze aandacht dwaalt veel vaker af dan we denken. In een bekende studie van Killingsworth en Gilbert uit 2010 rapporteerden deelnemers dat hun gedachten bijna 47% van hun wakkere tijd ergens anders waren dan bij hun bezigheid van dat moment. Ook voelden ze zich gemiddeld minder gelukkig wanneer hun gedachten afdwaalden.

Dat betekent niet dat dagdromen per definitie slecht is. Denken aan de toekomst helpt bij plannen. Terugkijken helpt bij leren. Het probleem ontstaat vooral wanneer die mentale sprongen automatisch gaan en je er weinig grip op hebt.

Dat zie je in gewone situaties. Je luistert naar iemand, maar bedenkt intussen al je antwoord. Je loopt buiten, maar in je hoofd voer je een gesprek dat nog moet plaatsvinden. Of je piekert over iets dat misschien misgaat, terwijl nog niet duidelijk is of dat scenario ooit uitkomt.

Sommige zorgen blijken achteraf mee te vallen. In de tekst die hieraan voorafging werd een studie genoemd waarin veel gevreesde uitkomsten uiteindelijk positiever of beter hanteerbaar bleken dan verwacht. Zonder die studie verder uit te werken, is de voorzichtige conclusie vooral deze: ons hoofd loopt vaak vooruit op problemen, en dat kost aandacht in het heden.

Mindfulness zonder zweverigheid

Mindfulness klinkt voor sommige mensen vaag, maar in de psychologie is het begrip vrij nuchter. Het gaat om twee dingen.

Eén: opmerken wat er nu gebeurt. Dat kan een gedachte zijn, een gevoel, een lichamelijke sensatie of iets in je omgeving.

Twee: dat opmerken zonder er meteen een oordeel bovenop te leggen. Dus niet direct: “ik doe dit verkeerd” of “ik zou rustiger moeten zijn”.

Dat tweede punt is belangrijk. Niet omdat je altijd mild moet zijn voor jezelf, maar omdat oordelen vaak extra spanning oproepen. Vanuit de cognitieve psychologie is dat goed te volgen: hoe je een gedachte interpreteert, beïnvloedt wat je voelt en doet. Als je merkt “ik ben afgeleid”, is dat iets anders dan “zie je wel, ik kan dit niet”.

Er zijn ook neuropsychologische verklaringen voorgesteld. Richard Davidson en anderen koppelen mindfulness aan veranderingen in hersengebieden die betrokken zijn bij aandacht en emotieregulatie, zoals de prefrontale cortex, en aan minder sterke stressreacties. Zulke bevindingen zijn interessant, maar je moet ze ook nuchter lezen: hersenonderzoek laat verbanden zien, geen simpele aan-uitknoppen voor rust.

Carpe diem is niet hetzelfde als plezier najagen

Hier gaat het vaak mis in populaire uitleg van carpe diem betekenis. Alsof het motto neerkomt op: pak elk plezier meteen mee en denk niet te veel na.

De tijdsperspectief-theorie van Zimbardo en Boyd laat zien dat mensen verschillen in hun focus op verleden, heden en toekomst. Zij ontwikkelden daarvoor de Zimbardo Time Perspective Inventory. Binnen die theorie bestaan meerdere stijlen.

Een present-hedonistic oriëntatie draait om direct plezier, prikkels en weinig uitstel. Dat kan levendig en spontaan zijn, maar ook samengaan met impulsiviteit en risicovoller gedrag. Dat lijkt op het clichébeeld van carpe diem, maar het is niet hetzelfde als aandachtig leven.

Aan de andere kant staat een meer toekomstgerichte stijl. Die helpt bij plannen, doorzetten en doelen halen. De keerzijde is dat iemand moeite kan krijgen met ontspannen of steeds bezig blijft met wat nog moet.

Interessant is daarom het idee van een balanced time perspective: flexibel kunnen schakelen tussen verleden, heden en toekomst, afhankelijk van de situatie. Dat is psychologisch waarschijnlijk zinvoller dan jezelf dwingen om altijd “in het nu” te zijn.

Leven in het moment betekent dus niet dat alleen het heden telt. Het betekent dat je aandacht niet voortdurend gekaapt wordt door iets anders.

Werkt mindfulness echt?

In grote lijnen wel, al hangt veel af van de vraag waar je precies naar kijkt. Voor mindfulness-gebaseerde interventies bestaat behoorlijk wat onderzoek, vooral rond stressklachten, terugkerende somberheid en emotieregulatie.

De tekst hierboven noemde een meta-analyse in JAMA Psychiatry waaruit bleek dat mindfulness-gebaseerde interventies kunnen helpen bij het voorkomen van depressieve terugval. Dat is een belangrijk verschil met de claim dat mindfulness depressie “geneest”. Het gaat hier om terugvalpreventie bij sommige groepen, niet om een wondermiddel.

Ook werd onderzoek van onder meer UMC Radboud genoemd waaruit blijkt dat mindfulness-training kan helpen bij stress en burn-outklachten. Daarnaast zijn er meta-analyses beschreven door Verhaeghen waarin verbeteringen in aandachtsprestaties naar voren kwamen.

De kern daarvan is vrij simpel. Aandacht is trainbaar. Niet perfect en niet onbeperkt, maar wel tot op zekere hoogte. Wie oefent in opmerken dat de aandacht afdwaalt en die terugbrengt, traint een vaardigheid die in het dagelijks leven bruikbaar kan zijn.

Soms worden ook effecten genoemd op cortisol of angstklachten. Daar is onderzoek naar, maar zulke uitkomsten zijn minder geschikt voor grote beloften. De effecten verschillen per studie, per groep en per manier van meten.

Wat we wel en niet zeker weten

Bij dit onderwerp past wat nuchterheid. Psychologisch onderzoek heeft te maken met de replicatiecrisis: sommige oudere bevindingen blijken minder stevig dan eerst gedacht. Ook rond mindfulness is kritiek geuit, onder meer door Van Dam en collega’s. Die kritiek gaat bijvoorbeeld over de kwaliteit van sommige studies, de grote verschillen tussen interventies en het gebruik van zelfrapportage.

Dat betekent niet dat mindfulness onzin is. Wel dat je moet oppassen met grote woorden. “Leven in het moment” is geen knop waarmee stress verdwijnt. Het is ook geen morele plicht. En het werkt niet voor iedereen op dezelfde manier.

Voor de meeste mensen is het beter om het te zien als een oefening in aandacht. Soms helpt dat veel. Soms een beetje. En soms merk je vooral hoe druk je hoofd eigenlijk is. Dat laatste is op zichzelf al informatie.

Wat je kunt proberen in het dagelijks leven

De bruikbaarste oefeningen zijn vaak klein en saai. Juist daarom werken ze beter dan grootse voornemens.

Kies eerst een concreet moment op de dag. Bijvoorbeeld je eerste slok koffie, de trap naar beneden of je lunch. Richt je aandacht dan kort op wat je zintuigen registreren. Wat proef je? Wat hoor je? Hoe voelt de stoel, de vloer of de lucht?

Merk daarna op waar je aandacht heen gaat. Naar je to-dolijst, een gesprek van gisteren, een zorg voor later. Dat is normaal. Het doel is niet om dat te voorkomen. Het doel is dat je het merkt.

Breng je aandacht vervolgens terug naar een anker. Vaak is dat je ademhaling, maar het kunnen ook je voeten op de grond zijn, geluiden in de ruimte of de beweging van je handen tijdens een taak.

Nog iets praktisch: doe minder tegelijk. Multitasken voelt soms efficiënt, maar kost vaak juist aandacht. Eet als je eet. Luister als iemand praat. Loop als je loopt. Dat klinkt bijna flauw, maar daar zit de oefening.

Wie zoekt op termen als leven in het moment, mindfulness betekenis of aanwezig zijn in het nu, zoekt vaak geen filosofie maar iets uitvoerbaars. Dan helpt het om klein te beginnen en het niet groter te maken dan het is.

Wanneer extra hulp verstandig is

Aandachtsoefeningen kunnen nuttig zijn, maar ze vervangen geen professionele hulp. Als piekeren, angst, somberheid of stress je dagelijks functioneren duidelijk verstoren, bespreek dat dan met de huisarts of een psycholoog.

Gaat het om depressieve klachten, trauma, angststoornissen of suïcidale gedachten, dan is die stap extra belangrijk. Bij acute nood kun je terecht bij 113 Zelfmoordpreventie via 113.nl of 0800-0113.

FAQ

Is carpe diem hetzelfde als leven in het nu?

Niet helemaal. In de psychologie gaat het minder om “pak elk moment” en meer om bewust aanwezig zijn bij wat je doet, zonder steeds automatisch af te dwalen.

Betekent leven in het moment dat je niet meer aan de toekomst denkt?

Nee. Vooruitdenken is nuttig. Het verschil is dat je bewust plant en daarna weer terugkeert naar het huidige moment, in plaats van erin te blijven hangen.

Is mindfulness wetenschappelijk onderbouwd?

Voor sommige toepassingen wel. Er is behoorlijk wat onderzoek naar stress, aandacht en terugvalpreventie bij depressie. Tegelijk zijn niet alle claims even sterk, en de kwaliteit van studies verschilt.

Waarom dwaalt mijn aandacht steeds af?

Dat is normaal menselijk gedrag. Onderzoek laat zien dat gedachten vaak afdwalen naar andere onderwerpen, herinneringen of verwachtingen. Dat zegt niet meteen iets mis over jou.

Hoe kun je meer in het moment leven?

Begin klein. Richt je aandacht op één concrete ervaring, zoals eten, lopen of ademhalen. Merk afleiding op en breng je aandacht rustig terug. Dat opmerken is al de oefening.